![\"klocek](\"https:\/\/www.gamesfanatic.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/12\/klocek_opata.jpg\")
<\/a>Klocek podr\u00f3\u017cny opata Pon\u0119towskiego,\u00a0widok z g\u00f3ry\u00a0(zdj\u0119cie Jacek Partyka).<\/p><\/div>\n
Jan Pon\u0119towski<\/strong>\u00a0(1530-1598), wychowanek Akademii Krakowskiej, w latach 1577-1587 opat w miejscowo\u015bci Hradi\u0161te na Morawach, by\u0142\u00a0kolekcjonerem\u00a0dzie\u0142 sztuki. Z jego kolekcji pochodzi pokazany na obrazku \u201eklocek introligatorski<\/strong>\u201d, czyli po\u0142\u0105czenie kilku osobnych, samoistnych wydawniczo dzie\u0142 w ramach jednej oprawy introligatorskiej. W tym przypadku dzie\u0142ami s\u0105 m.in. zbi\u00f3r modlitw w j\u0119zyku niemieckim i 40 ilustracji z odbiciami\u00a0drzeworyt\u00f3w Hansa Holbeina<\/strong>, przedstawiaj\u0105cymi popularny temat\u00a0Todtentantz\u00a0\u2013 \u201eta\u0144ca \u015bmierci\u201d. Co ciekawe, wewn\u0105trz tego zbioru rycin znajduj\u0105 si\u0119 ukryte zaczepy, po odblokowaniu kt\u00f3rych ukazuje si\u0119 co\u015b takiego.<\/p>\n Plansza do tryktraka (zdj\u0119cie Jacek Partyka).<\/p><\/div>\n Jest to oczywi\u015bcie plansza do gry, znanej ju\u017c od staro\u017cytno\u015bci w r\u00f3\u017cnych wariantach i pod r\u00f3\u017cnymi nazwami. W \u015bredniowieczu nazywano t\u0119 gr\u0119 po \u0142acinie Tables, a po niemiecku Zabel czyli po prostu plansza. Innych gier planszowych wtedy praktycznie nie by\u0142o, wi\u0119c uto\u017csamianie gry z plansz\u0105 nie prowadzi\u0142o do nieporozumie\u0144. Dopiero, gdy pojawi\u0142y si\u0119 w Europie szachy, nazwa w j\u0119zyku niemieckim zosta\u0142a doprecyzowana \u2013 skoro o ruchach kamieni decydowa\u0142y rzuty ko\u015b\u0107mi, po\u0142\u0105czono s\u0142owo Wurf, oznaczaj\u0105ce rzut z dotychczasow\u0105 nazw\u0105 i w ten spos\u00f3b powsta\u0142o s\u0142owo Wurfzabel<\/strong>. I st\u0105d po polsku nazwa warcaby<\/strong> (a po czesku vrhc\u00e1by).<\/p>\n Jak ju\u017c napisa\u0142em, gra mia\u0142a wiele wersji i z czasem warcabami zacz\u0119to nazywa\u0107 u\u017cywane w niej kamienie, a grywano np. w gryszforta, jak napisa\u0142 Wespazjan Kochowski w XXX Pie\u015bni Ksi\u0119gi I wydanego w 1674 zbioru \u201eNiepr\u00f3\u017cnuj\u0105ce pr\u00f3\u017cnowanie\u201d. Oto fragment tego utworu:<\/p>\n K\u0119dy warcaby ju\u017c przed nimi znajd\u0119,<\/em> Inn\u0105 u\u017cywan\u0105 w Polsce nazw\u0105 by\u0142 tryktrak<\/strong> – s\u0142owo wywodz\u0105ce si\u0119 od d\u017awi\u0119kona\u015bladowczego francuskiego okre\u015blenia Tric-Trac. W ksi\u0105\u017cce \u201ePodr\u00f3\u017ce w krainie gier\u201d Lech Pijanowski opisa\u0142 komplet tryktraka, datowany na rok 1584, przechowywany w Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Plansza wykonana zosta\u0142a z wielu gatunk\u00f3w szlachetnego drzewa, a na ozdobnych kamieniach widniej\u0105 p\u0142askorze\u017aby-portrety kr\u00f3la Stefana Batorego i kanclerza Jana Zamoyskiego. Nie wiem, czy ten zestaw wci\u0105\u017c si\u0119 tam znajduje, bo muzeum nie odpowiedzia\u0142o na maila.<\/p>\n Dlaczego wi\u0119c warcabami nazywamy obecnie gr\u0119 ca\u0142kiem inn\u0105? Ot\u00f3\u017c gdy do Polski dotar\u0142a francuska gra Dames, tryktrak czy te\u017c gryszfort popad\u0142 ju\u017c w zapomnienie. Ale u\u017cywane do niego kamienie gdzie\u015b po domach le\u017ca\u0142y. I okaza\u0142o si\u0119, \u017ce do tej nowej gry \u015bwietnie pasuj\u0105. A skoro w Dames grano warcabami<\/strong>, to po pewnym czasie zacz\u0119to u\u017cywa\u0107 nazwy kamieni na oznaczenie ca\u0142ej gry.<\/p>\n Louis-L\u00e9opold Boilly \u201eJeu de dames\u201d Wikimedia<\/p><\/div>\n Pisz\u0105c o warcabach<\/strong> nie mo\u017cna oczywi\u015bcie pomin\u0105\u0107 “warcab\u00f3w polskich”. Pono\u0107 warcaby na 100-polowej planszy tak zosta\u0142y nazwane, bo ich autorem by\u0142 przebywaj\u0105cy we Francji polski oficer. Wymy\u015bli\u0142 on kiedy\u015b znakomit\u0105 kombinacj\u0119, kt\u00f3ra nie mie\u015bci\u0142a si\u0119 na tradycyjnej, 64-polowej planszy. I st\u0105d zrodzi\u0142a si\u0119 idea powi\u0119kszenia pola rozgrywki.<\/p>\n Gdy warcaby stupolowe dotar\u0142y do Polski (a by\u0142o to nie tak dawno \u2013 w drugiej po\u0142owie XX wieku), historia ich rodowodu zacz\u0119\u0142a by\u0107 \u201erozbudowywana\u201d. Wynalazcy tego wariantu wymy\u015blono nawet imi\u0119 i nazwisko \u2013 mia\u0142 to by\u0107 Maciej \u017bubr z orszaku Marii Leszczy\u0144skiej, \u017cony kr\u00f3la Francji Ludwika XV. Ale wed\u0142ug historyk\u00f3w gier stupolowe warcaby powsta\u0142y ju\u017c w XVII wieku w Holandii, a nazwa \u201epolskie\u201d by\u0142a wy\u0142\u0105cznie zabiegiem marketingowym.<\/p>\n Wszystkie opisywane dot\u0105d gry by\u0142y niezale\u017cne j\u0119zykowo. Pierwsz\u0105 gr\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a na \u015brodku planszy instrukcj\u0119 w j\u0119zyku polskim i polskie nazwy wa\u017cnych dla rozgrywki p\u00f3l, by\u0142a \u201eGra w\u0142oska ucieszna, g\u0105sk\u0105 nazwana<\/strong>\u201d, wydana w Krakowie w roku 1721.<\/p>\n Gra w\u0142oska ucieszna, g\u0105sk\u0105 nazwana \u2013 Biblioteka Jagiello\u0144ska<\/p><\/div>\n<\/a>
\nGryszforta zdami\u015b grali zawi\u0142ego,<\/em>
\nJeden jak kostk\u0119 rzuci\u0142,<\/em>
\nI gniewa\u0142 si\u0119 i smuci\u0142,<\/em><\/p>\n<\/a><\/a>