{"id":808328,"date":"2021-11-26T08:00:00","date_gmt":"2021-11-26T07:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.gamesfanatic.pl\/?p=808328"},"modified":"2022-02-16T22:24:53","modified_gmt":"2022-02-16T21:24:53","slug":"historia-gier-w-polsce-czesc-1-czasy-piastow-i-jagiellonow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/2021\/11\/26\/historia-gier-w-polsce-czesc-1-czasy-piastow-i-jagiellonow\/","title":{"rendered":"Historia gier w Polsce. Cz\u0119\u015b\u0107 1 – Czasy Piast\u00f3w i Jagiellon\u00f3w"},"content":{"rendered":"

Sk\u0105d mo\u017cna czerpa\u0107 wiedz\u0119 historyczn\u0105?<\/strong> Oczywi\u015bcie ze \u017ar\u00f3de\u0142 materialnych i pisanych. \u0179r\u00f3d\u0142a materialne to elementy gier, odkrywane przez archeolog\u00f3w. Najstarszymi, jakie odnaleziono na terenie obecnej Polski s\u0105 zapewne pionki z za\u0142o\u017conych przez Wiking\u00f3w osad na terenie wyspy Wolin oraz w pobli\u017cu Elbl\u0105ga. A jakie mamy \u017ar\u00f3d\u0142a pisane, w kt\u00f3rych mo\u017cna o grach przeczyta\u0107? To nie tylko kroniki i dzie\u0142a literackie z dawnych epok, ale tak\u017ce zbiory praw i kroniki s\u0105dowe.<\/p>\n

<\/p>\n

\"Ko\u015bci<\/a>

Ko\u015bci \u2013 Muzeum Powiatowe w Nysie<\/p><\/div>\n

I tak w \u201eStatutach Wi\u015blickich\u201d, czyli zbiorze praw, wydanych przez Kazimierza Wielkiego<\/strong> po to, \u201eby poddani Kr\u00f3lestwa Naszego Polskiego zgodnie ze sob\u0105 \u017cyli i nie krzywdzili si\u0119 wzajemnie\u201d, dwa artyku\u0142y (spo\u015br\u00f3d 163) dotycz\u0105 gry w ko\u015bci<\/strong>. Artyku\u0142 81 brzmi tak: \u201eZgubny na\u0142\u00f3g gry w ko\u015bci ukr\u00f3ci\u0107 chcemy. Bowiem przez ko\u015bci nieraz, za d\u0142ugi swoich syn\u00f3w, niewinni ojcowie trac\u0105 ca\u0142e mienie. Ustanawiamy wi\u0119c, aby gdy syn b\u0119d\u0105c pod w\u0142adz\u0105 ojca, w ko\u015bci gra i jak\u0105\u015b cz\u0119\u015b\u0107 pieni\u0119dzy albo innego maj\u0105tku przegra, ojciec dop\u00f3ki \u017cyje, \u017cadnej szkody z tego tytu\u0142u nie ma cierpie\u0107, ani p\u0142aci\u0107.\u201d Jednak w ko\u015bci grali nie tylko nierozwa\u017cni m\u0142odzie\u0144cy, o czym \u015bwiadczy Artyku\u0142 82:\u00a0 “Na\u0142\u00f3g gry w ko\u015bci szerzy si\u0119 w\u015br\u00f3d szlachty tak, \u017ce cz\u0119sto upiwszy si\u0119 pod zastaw pieni\u0105dze bior\u0105, aby je na ko\u015bci przeznaczy\u0107. A zdarza si\u0119, \u017ce oddaj\u0105 tak\u017ce konie, na kt\u00f3rych winni s\u0142u\u017cb\u0119 rycersk\u0105 \u015bwiadczy\u0107.” Tu ju\u017c sprawa by\u0142a powa\u017cniejsza – rycerz, kt\u00f3ry przegra\u0142 w ko\u015bci swojego wierzchowca, os\u0142abia\u0142 w ten spos\u00f3b obronno\u015b\u0107 kraju. Ale kr\u00f3l nie by\u0142 na tyle naiwny, by rycerzom ca\u0142kiem gry w ko\u015bci zakazywa\u0107. Zarz\u0105dzi\u0142 wi\u0119c tylko, by \u201eod tej pory \u017caden ziemianin z \u017cadnym cudzoziemcem w ko\u015bci nie gra\u0142, chyba, \u017ce na gotowe pieni\u0105dze\u201d. A w kronikach s\u0105dowych z tych czas\u00f3w mo\u017cna znale\u017a\u0107 wiele wyrok\u00f3w, skazuj\u0105cych np. na wygnanie z miasta \u201ena sto lat i jeden dzie\u0144\u201d delikwent\u00f3w \u201eprzydybanych z wieloma rozmaitymi kostkami\u201d. Dotyczy\u0142o to zapewne \u201ekoster\u00f3w\u201d, jak wtedy nazywano zawodowych graczy w ko\u015bci, pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 cz\u0119sto specjalnie spreparowanymi kostkami.<\/p>\n

W Polsce za czas\u00f3w piastowskich grywano nie tylko w ko\u015bci. W kronikach mo\u017cna znale\u017a\u0107 informacje o tym, \u017ce w szachy<\/strong> grano ju\u017c na dworze Boles\u0142awa Krzywoustego<\/strong>. A XIV-wieczna kronika Janka z Czarnkowa opisuje szachy jako gr\u0119 znan\u0105 w Polsce do\u015b\u0107 dobrze. Zreszt\u0105 potwierdzaj\u0105 to badania archeologiczne. Najstarsze znalezione w Polsce figurki szachowe datowane s\u0105 na XII wiek.<\/p>\n

\"Szachy<\/a>

Szachy \u2013 Muzeum Okr\u0119gowe w Sandomierzu<\/p><\/div>\n

Jak szachy trafi\u0142y do Polski?<\/strong> Jest kilka hipotez na ten temat. Jedna z nich m\u00f3wi, \u017ce poprzez kupc\u00f3w, docieraj\u0105cych drog\u0105 morsk\u0105. \u015awiadczy o tym odnalezienie figurek szachowych w kilku miejscach na Pomorzu. Inna hipoteza sugeruje, \u017ce szachy przywie\u017ali do Polski rycerze, powracaj\u0105cy z wypraw krzy\u017cowych. By\u0107 mo\u017ce szachy dotar\u0142y do Polski ze wschodu, bo na Rusi by\u0142y znane, dzi\u0119ki kontaktom z Persj\u0105, ju\u017c w X wieku. Za t\u0105 hipotez\u0105 przemawia odnalezienie w Sandomierzu<\/a>\u00a0kompletu figurek szachowych, datowanych przez archeolog\u00f3w na XI lub XII wiek. Niewykluczone, \u017ce ka\u017cda z tych hipotez jest prawdziwa i szachy dotar\u0142y do Polski w tym samym okresie r\u00f3\u017cnymi drogami.<\/p>\n

Szachom po\u015bwi\u0119ci\u0142 sw\u00f3j jeden z najbardziej znanych poemat\u00f3w Jan Kochanowski. Tre\u015bci\u0105 tego utworu jest pojedynek szachowy, kt\u00f3rego stawk\u0105 by\u0142a r\u0119ka du\u0144skiej kr\u00f3lewny. We wst\u0119pie autor zamie\u015bci\u0142, oczywi\u015bcie w formie wierszowanej, zasady gry w szachy. Oto fragment tych przepis\u00f3w:<\/p>\n

\"Szachy<\/a>Kto gr\u0119 rozumie, mo\u017ce \u015bmiele sadzi\u0107,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 A kto nie\u015bwiadom, lepiej si\u0119 poradzi\u0107.<\/em>
\nTablica naprz\u00f3d malowana b\u0119dzie,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 T\u0119 p\u00f3l sze\u015b\u0107dziesi\u0105t i cztery zasi\u0119dzie.<\/em>
\nPola si\u0119 czarne z bia\u0142ymi mieszaj\u0105,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 Te si\u0119 owymi wzajem przesadzaj\u0105.<\/em>
\nRochowie z brzeg\u00f3w, wi\u0119c Rycerze po nich,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 A potem Popi przysi\u0105d\u0105 si\u0119 do nich.<\/em>
\nKr\u00f3l z Pani\u0105 bierze po \u015brodku dwie poli;<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 On r\u00f3\u017cn\u0105 barw\u0119, a ta swoj\u0105 woli.<\/em>
\nPiechota przed nie wyci\u0105ga na czo\u0142o,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 A mi\u0119dzy wojskiem p\u00f3\u0142 tablicy go\u0142o.<\/em>
\nKa\u017cdy z tych tedy swoj\u0105 drog\u0105 chodzi,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 A przez drugiego skaka\u0107 si\u0119 nie godzi,<\/em>
\nChyba Jezdnemu, bo ten \u015bwiadom drogi,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 By te\u017c najcia\u015bniej, nie zawadzi nogi.<\/em>
\nRoch ma t\u0119 wolno\u015b\u0107 i nadane prawo:<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 Przodkiem i zadkiem, w lewo bi\u0107 i w prawo.<\/em>
\nW trzeci rz\u0105d Rycerz zakoliwszy wpada,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 Ale na innej coraz barwie siada.<\/em>
\nBia\u0142e i czarne, co na ukos id\u0105,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 Na Popy spo\u0142em wszytkie pola przyd\u0105.<\/em>
\nBabie si\u0119 pr\u00f3\u017cno nawija\u0107: i w oczy,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 I w zad uderzy, w stron\u0119 tak\u017ce skoczy;<\/em>
\nCzasem i z Popy jedn\u0105 drog\u0105 chodzi,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 Jeno si\u0119 z samym Rycerzem nie zgodzi.<\/em>
\nKr\u00f3l pospolicie swego miejsca pilen<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 A wszako\u017c mo\u017ce swemu te\u017c by\u0107 silen,<\/em>
\nBo w okr\u0105g siebie wszytki miejsca trzyma,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 Kto si\u0119 nawinie, tego i sam ima.<\/em>
\nDrab na wprost chodzi, ale z boku kole,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 A jego wszytek skok na pierwsze pole;<\/em>
\nChyba gdy z placu pierwszego zst\u0119puje,<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 Wtenczas trzeciego pola doskakuje.<\/em>
\nGdzie te\u017c na zagon ostateczny padnie<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0 Tak wiele jako i Kr\u00f3lowa w\u0142adnie.<\/em>
\nGra koniec bierze, kiedy najechany\u00a0<\/em>
\n\u00a0\u00a0\u00a0Kr\u00f3l nie ma nigdzie uciec pewnej \u015bciany.\u00a0<\/em><\/p>\n

Terminologia szachowa troch\u0119 si\u0119 od czas\u00f3w Kochanowskiego zmieni\u0142a. Roch to teraz wie\u017ca, zamiast Jezdnego czy Rycerza mamy skoczka, zamiast Popa \u2013 go\u0144ca. Nale\u017c\u0105cy do Piechoty Drab to oczywi\u015bcie pionek.\u00a0 Ca\u0142y poemat mo\u017cna przeczyta\u0107 na stronie:
\nhttps:\/\/pl.wikisource.org\/wiki\/Jana_Kochanowskiego_Dzie\u0142a_polskie_(1919)\/Szachy<\/a><\/p>\n

W pierwszej po\u0142owie XV wieku dotar\u0142y do Polski karty do gry<\/strong>. Wprawdzie jako mniej od szach\u00f3w trwa\u0142e nie przetrwa\u0142y do naszych czas\u00f3w, ale zachowa\u0142y si\u0119 wzmianki o nich. I znowu by\u0142y to cz\u0119sto informacje w formie zakaz\u00f3w, jak cho\u0107by zabraniaj\u0105cy gry w karty zapis, w wydanym w 1456 roku regulaminie krakowskiej bursy. Ale karty zyska\u0142y szybko mo\u017cnego protektora, jakim by\u0142 nami\u0119tny gracz – kr\u00f3l Zygmunt Stary<\/strong>. Nic wi\u0119c dziwnego, \u017ce wkr\u00f3tce do ksi\u0105g grodzkich Krakowa czy Poznania zacz\u0119li wpisywa\u0107 si\u0119 \u201ecarthownycy\u201d czyli wytwarzaj\u0105cy karty rzemie\u015blnicy. Pod koniec XVI wieku w samym Krakowie by\u0142o ich czterdziestu. I grali ludzie ze wszystkich stan\u00f3w, o czym \u015bwiadcz\u0105 karty, le\u017c\u0105ce u st\u00f3p garbarza, na obrazku z Kodeksu Baltazara Behema.<\/p>\n

\"Kodeks<\/a>

Kodeks Baltazara Behema \u2013 Biblioteka Jagiello\u0144ska w Krakowie<\/p><\/div>\n

W jakie gry karciane wtedy grano?<\/strong> Pisa\u0142 o tym m.in. Miko\u0142aj Rej w \u201eKr\u00f3tkiej rozprawie mi\u0119dzy trzema osobami, Panem, W\u00f3jtem, a Plebanem\u201d:<\/p>\n

\u00a0\u201eNu\u017c jakie dzi\u015b gry nasta\u0142y,<\/em>
\nZ kt\u00f3rych ginie koszt niema\u0142y.<\/em>
\nDziwne fluksy, turmy, rusze\u201d\u00a0<\/em><\/p>\n

Jest to zapewne najstarszy w polskiej literaturze przekaz, wymieniaj\u0105cy nazwy gier. Niestety, w odr\u00f3\u017cnieniu od Kochanowskiego i szach\u00f3w, Rej informacji o zasadach gier nie zamie\u015bci\u0142. Turma (a mo\u017ce turm) szybko wysz\u0142a z mody, rusz (rus) te\u017c. Najd\u0142u\u017cej, bo a\u017c do ko\u0144ca wieku XVIII, aczkolwiek ju\u017c pod nazw\u0105 \u201etryszak\u201d, przetrwa\u0142 fluks (flus). Zasady mia\u0142 troch\u0119 zbli\u017cone do pokera \u2013 chodzi\u0142o w nim o posiadanie tr\u00f3jki lub czw\u00f3rki kart o takiej samej wysoko\u015bci albo \u201efluksa\u201d czyli sekwensu kart w jednakowym kolorze.<\/p>\n

U\u017cywane wtedy w Polsce karty wzorowane by\u0142y na niemieckich. Nie by\u0142o wi\u0119c dam i walet\u00f3w tylko wy\u017cniki i ni\u017cniki, a kolorami (w\u0142a\u015bciwie symbolami) by\u0142y wina, czerwienie, dzwonki i \u017co\u0142\u0119dzie, co wida\u0107 na polskich kartach z XVI wieku:<\/p>\n

\"Karty<\/a>

\u017ar\u00f3d\u0142o: www.altacarta.com<\/p><\/div>\n

Jak ju\u017c wspomnia\u0142em, w roku 1456 krakowskim studentom gry w karty urz\u0119dowo zabraniano. Ale ju\u017c p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej sta\u0142y si\u0119 na Uniwersytecie pomoc\u0105 edukacyjn\u0105. Ot\u00f3\u017c Tomasz Murner<\/strong>, urodzony w okolicy Strasburga franciszkanin, zjawi\u0142 si\u0119 w Krakowie w roku 1499, uzyska\u0142 stopie\u0144 baka\u0142arza teologii, a po kilku latach pobytu w Pary\u017cu, wr\u00f3ci\u0142 pod Wawel, by naucza\u0107 logiki<\/strong> za pomoc\u0105 specjalnego zestawu kart.<\/p>\n

\"Karty<\/a>

Karty Tomasza Murnera \u2013 www.wopc.co.uk<\/p><\/div>\n

Jego wyk\u0142ady cieszy\u0142y si\u0119 ogromnym powodzeniem i pono\u0107 nawet najwi\u0119ksze t\u0119paki robi\u0142y zadziwiaj\u0105ce post\u0119py.\u00a0\u00a0\u00a0 Wi\u0119cej o kartach Murnera mo\u017cna przeczyta\u0107 na stronie:
\nhttps:\/\/www.wopc.co.uk\/germany\/murner<\/a><\/p>\n

<\/div>
<\/div>\n

W tek\u015bcie wykorzysta\u0142em informacje, pochodz\u0105ce z ksi\u0105\u017cki:
\n– Andrzej Hamerli\u0144ski-Dziero\u017cy\u0144ski “O kartach, karciarzach, grach poczciwych i grach szulerskich. Szkice obyczajowe z wiek\u00f3w XV-XIX”, Krak\u00f3w 1976<\/p>\n

Powy\u017cszy felieton jest rozbudowanym artyku\u0142em, kt\u00f3ry pierwotnie ukaza\u0142 si\u0119 w numerze 5. \u015awiata Gier Planszowych<\/em><\/p>\n

 <\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sk\u0105d mo\u017cna czerpa\u0107 wiedz\u0119 historyczn\u0105? Oczywi\u015bcie ze \u017ar\u00f3de\u0142 materialnych i pisanych. \u0179r\u00f3d\u0142a materialne to elementy gier, odkrywane przez archeolog\u00f3w. Najstarszymi, jakie odnaleziono na terenie obecnej Polski s\u0105 zapewne pionki z za\u0142o\u017conych przez Wiking\u00f3w osad na terenie wyspy Wolin oraz w pobli\u017cu Elbl\u0105ga. A jakie mamy \u017ar\u00f3d\u0142a pisane, w kt\u00f3rych mo\u017cna o grach przeczyta\u0107? To nie tylko kroniki i dzie\u0142a literackie z dawnych epok, ale tak\u017ce zbiory praw i kroniki s\u0105dowe.<\/p>\n","protected":false},"author":101,"featured_media":808425,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"cybocfi_hide_featured_image":"","footnotes":""},"categories":[2,3,440],"tags":[386,439,473],"post_folder":[],"class_list":["post-808328","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-cykle","category-felietony","category-historia-gier-w-polsce","tag-felieton","tag-historia-gier-planszowych","tag-swiat-gier-planszowych"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/808328","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/users\/101"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=808328"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/808328\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media\/808425"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=808328"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=808328"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=808328"},{"taxonomy":"post_folder","embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/post_folder?post=808328"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}