{"id":824389,"date":"2023-08-01T10:00:00","date_gmt":"2023-08-01T08:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/www.gamesfanatic.pl\/?p=824389"},"modified":"2023-08-01T18:52:46","modified_gmt":"2023-08-01T16:52:46","slug":"riksza","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/2023\/08\/01\/riksza\/","title":{"rendered":"Riksza"},"content":{"rendered":"

Niespe\u0142na rok temu, przy okazji 25 rocznicy Superfarmera<\/em>, pisa\u0142em o jego pierwowzorze, czyli powsta\u0142ej w czasie niemieckiej okupacji grze Hodowla Zwierz\u0105tek<\/em>. I o tym, \u017ce po latach odnalaz\u0142 si\u0119 oryginalny egzemplarz tej gry. Nie przypuszcza\u0142em wtedy, \u017ce b\u0119d\u0119 mia\u0142 okazj\u0119 opisa\u0107 inny zabytek z tego samego okresu. <\/span><\/span><\/p>\n

Kilka tygodni temu zadzwoni\u0142 do mnie mi\u0142o\u015bnik gier Adam Josifow (kt\u00f3rego by\u0107 mo\u017ce niekt\u00f3rzy czytelnicy kojarz\u0105 ze sklepem Replikator) z informacj\u0105 o niezwyk\u0142ym znalezisku. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jego s\u0105siadka przechowuje fragmenty gry, w kt\u00f3r\u0105 gra\u0142a jako dziecko, by\u0107 mo\u017ce w trakcie Powstania Warszawskiego albo kr\u00f3tko po nim.<\/span><\/span><\/p>\n

<\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Niestety ocala\u0142a tylko plansza. Nie zachowa\u0142o si\u0119 wi\u0119c ani pude\u0142ko, ani pionki, ani instrukcja. Co na podstawie samej planszy mo\u017cna wywnioskowa\u0107: by\u0142a to zapewne gra \u201ewy\u015bcigowa\u201d, w kt\u00f3rej gracze \u015bcigali si\u0119, kto pierwszy dotrze do mety. O przesuni\u0119ciu pionk\u00f3w decydowa\u0142 najprawdopodobniej rzut kostk\u0105. Na trasie wy\u015bcigu, opr\u00f3cz neutralnych p\u00f3l niebieskich, by\u0142y tak\u017ce zielone, czerwone i \u017c\u00f3\u0142te. Jak mo\u017cna przypuszcza\u0107 na podstawie umieszczonych w s\u0105siedztwie kolorowych p\u00f3l obrazk\u00f3w, wej\u015bcie pionka na zielone pole dawa\u0142o jak\u0105\u015b korzy\u015b\u0107, np. przesuni\u0119cie do przodu lub dodatkowy rzut kostk\u0105. Czerwone pole wi\u0105za\u0142o si\u0119 z nieprzyjemnym zdarzeniem, np. awari\u0105 pojazdu albo oblaniem wod\u0105 przez dozorc\u0119 i zapewne za wej\u015bcie na takie pole gracz by\u0142 jako\u015b karany. W\u0142a\u015bcicielka gry kojarzy\u0142a zielony kolor z ruchem do przodu, czerwony z przesuni\u0119ciem do ty\u0142u, a \u017c\u00f3\u0142ty z zatrzymaniem ale szczeg\u00f3\u0142\u00f3w nie by\u0142a w stanie odtworzy\u0107.<\/span><\/span><\/p>\n

Mechanika gry nie by\u0142a wi\u0119c specjalnie wyszukana, wa\u017cniejsza jest chyba warstwa fabularna. S\u0142owo \u201ewarstwa\u201d jest tu jak najbardziej adekwatne, bo pod w\u0142a\u015bciw\u0105 plansz\u0105, kt\u00f3r\u0105 stanowi linia \u0142amana, zawieraj\u0105ca ponumerowane pola w r\u00f3\u017cnych kolorach, jest widoczne czarno-bia\u0142e t\u0142o, przedstawiaj\u0105ce widok fragmentu Warszawy, konkretnie p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci \u015ar\u00f3dmie\u015bcia. W lewym dolnym rogu znajduje si\u0119 Pa\u0142ac Saski, wysadzony przez Niemc\u00f3w w ostatnich dniach grudnia 1944, kt\u00f3rego jedyn\u0105 pozosta\u0142o\u015bci\u0105 jest Gr\u00f3b Nieznanego \u017bo\u0142nierza, natomiast w lewym g\u00f3rnym rogu wida\u0107 fragment Mostu Kierbedzia.<\/span><\/span><\/p>\n

Ciekawostk\u0105 jest r\u00f3wnie\u017c to, co pokazane jest na obrazkach i co symbolizuj\u0105 pionki graczy. Ot\u00f3\u017c s\u0105 to riksze rowerowe, kt\u00f3re pojawi\u0142y si\u0119 na ulicach Warszawy w roku 1940 i by\u0142y chyba dla wtedy \u017cyj\u0105cych dzieci podobn\u0105 sensacj\u0105, jak kilka lat temu hulajnogi elektryczne na ulicach polskich miast. Jak wida\u0107 na obrazkach, riksza mia\u0142a szerok\u0105 \u0142aweczk\u0119, na kt\u00f3rej mie\u015bci\u0142y si\u0119 dwie osoby. Przewo\u017cenie pasa\u017cer\u00f3w takim pojazdem wymaga\u0142o sporej si\u0142y fizycznej, mogli wi\u0119c to robi\u0107 jedynie m\u0142odzi, silni m\u0119\u017cczy\u017ani, imponuj\u0105cy dzieciom swoimi umiej\u0119tno\u015bciami. Skoro tematem gry s\u0105 riksze, to gra musia\u0142a trafi\u0107 na rynek w czasach okupacji, zapewne w roku 1940 albo 1941. Nie wiem, jaki w rzeczywisto\u015bci tytu\u0142 mia\u0142a gra \u2013 nazwa \u201eRiksza\u201d to m\u00f3j koncept, wykorzystuj\u0105cy najbardziej charakterystyczny motyw gry. <\/span><\/span><\/p>\n

Nie dysponuj\u0105c pude\u0142kiem ani instrukcj\u0105 nie spos\u00f3b ustali\u0107, kto by\u0142 wydawc\u0105 gry. Jedyny \u015blad, to umieszczone na marginesie nazwisko grafika: W. Perkowski.<\/span><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Pan Perkowski nie by\u0142 chyba wybitnym artyst\u0105, bo trudno znale\u017a\u0107 inne jego prace. Zapewne by\u0142 \u201egrafikiem u\u017cytkowym\u201d, \u015bwiadcz\u0105cym takie us\u0142ugi, jak np. projektowanie pude\u0142ek czy plansz do gier. W jednym z muze\u00f3w znajduje si\u0119 gra w chi\u0144czyka, podpisana przez tego samego artyst\u0119, a wydana przez Fabryk\u0119 Zabawek Blaszanych i Gier Towarzyskich Zygmunta Tietza. Jest wi\u0119c bardzo prawdopodobne, \u017ce wydawc\u0105 gry na temat rikszy by\u0142 r\u00f3wnie\u017c Zygmunt Tietz. <\/span><\/span><\/p>\n

Oto jego biogram, zamieszczony w \u201eEncyklopedii Rozrywek Umys\u0142owych\u201d [1]:<\/span><\/span><\/p>\n

TIETZ ZYGMUNT, fabrykant, szaradzista. W roku 1908 introligator. W\u0142a\u015bciciel wytw\u00f3rni zabawek blaszanych i gier towarzyskich (Warszawa, Kopernika 42-44, p\u00f3\u017aniej Dobra 27). Autor r\u00f3\u017cnorodnych zada\u0144 szaradziarskich, drukowanych m. in. w “Ksi\u0119dze Uciechy i Po\u017cytku” (ju\u017c w 1903), “Bia\u0142ym Kruku”, “Kurierze Wile\u0144skim”, Szaradzi\u015bcie Polskim”, \u201e\u015awiecie”, \u201e\u015awiatowidzie”, “Naoko\u0142o \u015bwiata”, “T\u0119czy”, “Kronice Polski i \u015awiata”, Kierownik dzia\u0142u w “\u015awiecie”. Dzia\u0142acz i sponsor klubu szaradzist\u00f3w, od 1929 jego prezes. Wydawca oraz sponsor jednodni\u00f3wki “Rozrywka” (1930).<\/span><\/span><\/span><\/p><\/blockquote>\n

Firma Zygmunta Tietza jest te\u017c wymieniona na pierwszym miejscu w\u015br\u00f3d polskich producent\u00f3w gier w okresie mi\u0119dzywojennym w opracowaniu na temat zabawek [2]:<\/span><\/span><\/p>\n

\u201eBardzo popularne w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym by\u0142y gry planszowe.
\n<\/span><\/span>Najcz\u0119\u015bciej grano w gry wyprodukowane przez wytw\u00f3rnie warszawskie:
\n<\/span><\/span>Wytw\u00f3rni\u0119 Zabawek Blaszanych i Gier Towarzyskich Zygmunta Tietza,
\n<\/span><\/span>utworzon\u0105 w 1901 roku (\u2026).\u201d<\/span><\/span><\/p><\/blockquote>\n

W Encyklopedii Rozrywek Umys\u0142owych<\/em> nie ma podanych dat urodzin i \u015bmierci Zygmunta Tietza, przeszuka\u0142em wi\u0119c kilka internetowych baz. Na Cmentarzu Pow\u0105zkowskim <\/a><\/span><\/span>pochowany jest jeden Zygmunt Tietz, \u017cyj\u0105cy w latach 1878-1944. W bazie genealogicznej Geneteka<\/a>\u00a0<\/span><\/span><\/u>jest te\u017c tylko jeden mieszkaniec Warszawy o tym imieniu i nazwisku, a dane s\u0105 z grubsza zgodne z inskrypcj\u0105 z nagrobka. Wprawdzie rok urodzenia nieznacznie si\u0119 r\u00f3\u017cni ale bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce pogrzeb odby\u0142 si\u0119 w czasie wojny, a Zygmunt Tietz prawdopodobnie nie mia\u0142 dzieci (nie znalaz\u0142em \u017cadnych zapis\u00f3w na ten temat), taki b\u0142\u0105d m\u00f3g\u0142 si\u0119 zdarzy\u0107. Z bazy Geneteka wynika r\u00f3wnie\u017c, \u017ce Zygmunt Tietz bra\u0142 \u015blub w ko\u015bciele \u015awi\u0119tego Krzy\u017ca czyli kilkaset metr\u00f3w od ulicy Kopernika, na kt\u00f3rej mie\u015bci\u0142a si\u0119 Fabryka Zabawek Blaszanych i Gier Towarzyskich. W bazie Geneteka nie ma skanu aktu zgonu Zymunta Tietza (jest tylko informacja, \u017ce ten dokument mo\u017ce znajdowa\u0107 si\u0119 Archiwum Archidiecezji Warszawskiej) ale dat\u0119 \u015bmierci (13.04.1944) znalaz\u0142em w bazie nekrolog\u00f3w:<\/a><\/span><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Mo\u017cna wi\u0119c przypuszcza\u0107, \u017ce firma Zygmunta Tietza dzia\u0142a\u0142a r\u00f3wnie\u017c w czasie okupacji niemieckiej i to ona by\u0142a wydawc\u0105 gry, kt\u00f3r\u0105 tu przedstawi\u0142em. <\/span><\/span><\/p>\n

W Wikipedii, w ha\u015ble dotycz\u0105cym 360 pu\u0142ku piechoty, wymieniony jest podporucznik Zygmunt Tietz jako dow\u00f3dca jednej z kompanii tego pu\u0142ku. Czy to ten sam? Niewykluczone. 360 pu\u0142k piechoty powsta\u0142 ju\u017c w trakcie wojny z ochotnik\u00f3w i nawet 61-letni ale fizycznie sprawny oficer rezerwy m\u00f3g\u0142 si\u0119 w nim znale\u017a\u0107.<\/span><\/span><\/p>\n

Jak wida\u0107, wi\u0119cej tu niewiadomych ni\u017c sprawdzonych informacji. I st\u0105d apel do czytelnik\u00f3w: mo\u017ce kto\u015b si\u0119 z tak\u0105 gr\u0105 zetkn\u0105\u0142 i pomo\u017ce uzupe\u0142ni\u0107 powy\u017cszy tekst o konkrety, takie jak tytu\u0142 gry, jej zasady oraz zweryfikowa\u0107 hipotez\u0119 o jej wydawcy. <\/span><\/span><\/p>\n

Bibliografia:<\/span><\/span><\/p>\n

1. Krzysztof Oleszczyk: <\/span><\/span>Encyklopedia Rozrywek Umys\u0142owych<\/i><\/span><\/span>, Warszawa 2009.<\/span><\/span><\/p>\n

2. Maria Wieczorek: <\/span><\/span>O greckich \u015bwi\u0105tyniach z klock\u00f3w, lalkach-Murzynkach <\/i><\/span><\/span>i kaliskich \u201eszrajerkach\u201d, czyli polskie wytw\u00f3rstwo zabawek w dwudziestoleciu <\/i><\/span><\/span>mi\u0119dzywojennym, <\/i><\/span><\/span>w: <\/span><\/span>Zabawka \u2013 przedmiot ludyczny i obiekt kolekcjonerski<\/i><\/span><\/span>, Redakcja naukowa: Katarzyna Kabaci\u0144ska-\u0141uczak, Dorota \u017bo\u0142\u0105d\u017a-Strzelczyk, Wydawnictwo UAM, Pozna\u0144 2016.<\/span><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Niespe\u0142na rok temu, przy okazji 25 rocznicy Superfarmera, pisa\u0142em o jego pierwowzorze, czyli powsta\u0142ej w czasie niemieckiej okupacji grze Hodowla Zwierz\u0105tek. I o tym, \u017ce po latach odnalaz\u0142 si\u0119 oryginalny egzemplarz tej gry. Nie przypuszcza\u0142em wtedy, \u017ce b\u0119d\u0119 mia\u0142 okazj\u0119 opisa\u0107 inny zabytek z tego samego okresu.<\/p>\n

Kilka tygodni temu zadzwoni\u0142 do mnie mi\u0142o\u015bnik gier Adam Josifow (kt\u00f3rego by\u0107 mo\u017ce niekt\u00f3rzy czytelnicy kojarz\u0105 ze sklepem Replikator) z informacj\u0105 o niezwyk\u0142ym znalezisku. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jego s\u0105siadka przechowuje fragmenty gry, w kt\u00f3r\u0105 gra\u0142a jako dziecko, by\u0107 mo\u017ce w trakcie Powstania Warszawskiego albo kr\u00f3tko po nim.<\/p>\n","protected":false},"author":101,"featured_media":824396,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"cybocfi_hide_featured_image":"","footnotes":""},"categories":[],"tags":[],"post_folder":[],"class_list":["post-824389","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/824389","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/users\/101"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=824389"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/824389\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media\/824396"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=824389"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=824389"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=824389"},{"taxonomy":"post_folder","embeddable":true,"href":"https:\/\/wp4wpuw.pedagog.uw.edu.pl\/test\/wp-json\/wp\/v2\/post_folder?post=824389"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}